Currently viewing the tag: "Evolución"

‘A complexidade é como a pornografía: difícil de definir, mais doado de recoñecer’ (p. 27). Unha pequena mostra da linguaxe amena e desenfadada da escrita deste libro. E unha das cousas que fan que sexa un texto de divulgación entretido. Este libro tamén é interesante. Se me seguides direivos porque me gustou.

O libro invítanos a achegarnos á complexidade da evolución coa exposición da complexa relación parásita entre os grilos e as moscas Ormia. Estas atopan aos grilos co seu oído: unhas ‘orellas’ dun área de 1 mm2. Fai despois un repaso por unha chea de temas, algúns pouco frecuentes na narrativa de “ciencia popular”. Neste sentido, gustoume atopar unha explicación sinxela sobre o internalismo e o externalismo en bioloxía, sobre como as restricións condicionan en parte o ‘destino’ da especie. E para máis gozo do lector, atopamos aquí referencias ao traballo de Pere Alberch, un badaloní que fixo investigación sobresaínte neste campo xunto ao paleontólogo Stephen Jay Gould.

Este último autor e outros evolucionistas ‘saltacionistas’ teñen un protagonismo considerable neste libro. Botándolle unha ollada ao libro e vendo que había fotografías destes, pensei que a exposición sería de crítica máis ben negativa. [Javier Sampedro, biólogo e xornalista, dicía que para medrar no departamento compre non telos coma modelo]. Bascompte e Luque non fan nada disto. Utilizan os seus argumentos para explicar como a evolución dáse de diferente xeito e a diferentes escalas. Non é un criterio que goce dun consenso total. Pero xa está ben que non quede sepultado baixo a explicación máis ortodoxa da evolución.

Unha última cousa quero mencionar do libro: a participación do físicos. abráiame a fascinación que provoca a evolución sobre estes investigadores. Jorge Wagensberg dicía que ‘A idea de Darwin (e Wallace) da selección natural é, probablemente, a idea máis brillante de toda a historia da civilización’. John F. W. Herschel respondía ‘a substitución das especies extinguidas por outras’ cando lle preguntaban polo ‘misterio dos misterios’. Un exemplo máis: todo este libro. A física móstranos que limitacións teñen as estruturas na natureza. E tamén introduce novas formas de investigación en certos temas, coma por exemplo o estudo de redes e os fenómenos de extinción.

Todo isto e máis neste libro conciso e ameno. Complexidade? Só no título e como tema. Mais para nada na súa lectura.

BASCOMPTE, Jordi; LUQUE, Bartolo. Evolució i complexitat. Traducción de Josep Franco. Alzira: Bromera; València : Universitat de València, 2011. 219 p.; 23 cm. (Sense fronteres: 34). ISBN 9788437081922.

Tagged with:
 

Esta é a terceira (1) e última parte da novela, que transcorre xa no futuro. Deixa así de ser unha ficción da historia da vida que coñecemos para pasar a ser un relato de ciencia ficción máis “típico”. A partir de aquí tódolos elementos son froito da imaxinación do autor. Esta terceira parte gustoume moito menos que as dúas anteriores, pero non escangallan o que teñen de bo as dúas primeiras.

Un reducido grupo de humanos (militares) espertan dunha hibernación nun xeito de búnker na absoluta soidade producida por unha catástrofe a escala planetaria e que fai que sexan os derradeiros da especie. Entre eles, unha muller que se nega a ser a nova nai da humanidade. Un planeta Marte destruído pola competencia entre robots levados no seu momento polos humanos. Depredadores especializados até o punto de ser invisibles antes de capturar algunha presa porque as primeiras etapas do proceso de dixestión delátaos. “Post-humanos” que viven en simbiose pero con dependencia de árbores ás que inevitablemente teñen que volver para continuar vivindo. Esta parte contén unha serie de relatos que ofrecen unha evolución alternativa imaxinada por Baxter.

Quizais foi este cambio o que non me gustou. Eu estaba inmerso na ficción biolóxica das páxinas precedentes. Ademais, hai un detalle que entendo é incorrecto. Refírome aos elementos de psicoloxía evolutiva que podemos atopar na narración. O autor fálanos de que “era mellor ter nenos pola noite” (páx. 392) porque pola noite había menos presión dos depredadores e isto perdurara (”había medos atávicos gravados no xenoma” páx. 427). Creo que o autor considera a posibilidade de que a análise dos problemas de adaptación dos humanos en épocas anteriores e temperás poida ter conexión e ofrecer coñecemento sobre a mente dos humanos actuais ou posteriores. Moito me temo que isto se demostrou falso.

Hai un detalle moi lindo. A homenaxe pouco camuflada a H.G. Wells e á súa máquina do tempo. Xusto é dicir que Stephen Baxter é autor dunha secuela “autorizada” (3) deste clásico. Unha das protagonistas “post-humanas” leva o nome de “Weena” (páx. 419), que é o nome do Eloi no devandito título..

O último aspecto que quero comentar é a evolución da conciencia tal como se mostra na novela. Este é un dos fíos que une unha historia detrás a outra. Móstrasenos aquí como fonte de reflexión por parte dunha das protagonistas ante o malogrado feito do medio ambiente, que convencida das potencialidades da tecnoloxía proba de convencer da posibilidade de enderezar unha situación ambiental case irreversible. Esta mensaxe ecoloxista é unha das moitas que podemos atopar en todo este puñado de historias onde a evolución é a protagonista presente en todas elas.

(1) A primeira parte desta novela comenteina o dia 26 de xaneiro. A segunda o fixen o 27 de febreiro.

(2) Buller, David J. Cuatro falacias de la psicología evolutiva en Investigación y ciència. Gener 2009. Núm 388. p 58-65.

(3) Baxter, Stephen (1996) Las naves del tiempo (The time ships. 1995) Trad: Pedro Jorge Romero. Barcelona: Ediciones B. 15 x 23 cm, 424 p. (Nova Éxito: 11) ISBN: 84-406-6788-4.

Capacitor Fantástico e máis Eric Novello tamén leron Evolución.

O autor participa no blog colectivo do club de lectura ciència Bib. Les Corts Miquel Llongueras. Neste blog apareceu a  primeira versión deste escrito.

Xa falei un pouco da primeira parte deste título (o 26 de xaneiro) e hoxe tócalle á segunda: o libro II: humanos.  Dos Australopitecos facendo as súas primeiras paseadas pola sabana, á vez que nos explica os cambios producidos á evolución no logro do bipedismo (páx. 209), até as primeiras cidades consecuencia do sedentarismo e a agricultura. Stephen Baxter continúa ofrecéndonos unha dramatización do fenómeno da evolución á vez que vai deixando, de cando en vez, algunha idea ou concepto interesante polo mesmo ou pola interpretación que fai.

Na primeira parte extraía unha definición de evolución, hoxe podería traer Até aquí varios temas que o autor suxire. A bioloxía evolutiva do desenvolvemento (”evo-devo”) que estuda de xeito comparado a evolución dos estadios temperáns dos organismos para establecer relacións evolutivas entre grupos, aparece na páxina 189. Por certo que á novela aparece a palabra “evo-desa” no canto de “evo-devo”. Que non se enfade o tradutor se le isto. Fago esta anotación para manifestar a miña sorpresa (e tamén satisfacción de atopalo nunha novela) de ver como un término técnico se fai un recuncho no noso vocabulario. Haberá algunha outra novela que mencione as heterocronías? Esta faino na páxina 218. Cinco céntimos sobre que é a especiación témolos na páxina 219. Pola contra, sería unha castaña de lectura atopar unha explicación dalgún término científico a cada páxina. Dígovos que isto non pasa. Baxter alterna a narración con estas explicacións, e marcando puntos na historia da evolución dos humanos. “Para as criaturas do mundo as regras cambiaran novamente”, ou “a vida sempre fora dura e azarosa”. Deste xeito o autor vai marcando puntos de inflexión na narración.

Desta colección de pequenos relatos conectados a través do fío da evolución Baxter fai unha exposición dramática, a miúdo cruel. A loita polo liderado dentro do grupo, a manipulación, as crenzas, a evolución da conciencia desde a percepción de sensacións “simples” (ter fame) até o recoñecemento de inimigos e contrarios dentro do grupo (e de como se desfacer deles). De entre estas historias chámame a atención o relato dos primeiros humanos en chegar a Australia desde as illas máis próximas do continente asiático. Pola ausencia de violencia que si teñen outras escenas, e porque é un exemplo chulo de superación e perseveranza que esporea a atopar unha solución técnica para conseguir unha piragua estable.

Pero esta dramatización non é só unha licenza do autor. Esta progresiva complexidade da conciencia ten a súa importancia na narración. O que pasa é que isto descóbrese  na última parte deste título, que comentarei proximamente.

Baxter, Stephen. “Evolución”. (Evolution. 2002) Trad. de Manuel Mata Álvarez. La Factoría de Ideas: Arganda del Rey, 2004. 16.5 x 23. 480 pàg. (Solaris Ficción: 54) ISBN-10: 84-9800-0513.

O autor participa no blog colectivo do club de lectura ciència Bib. Les Corts Miquel Llongueras. Neste blog apareceu a  primeira versión deste escrito.

Unha das cousas que me chamou a atención deste libro é o seu título, que parece á primeira ollada o título dun manual académico. Por curiosidade busquei no catálogo dunha biblioteca que temos no barrio (a biblioteca da Facultade de Bioloxía da UB) onde atopei 15 entradas, todas elas de libros de ensaio ou especializados no tema. Mais Evolución de Stephen Baxter, trátase dunha novela.

Con esta particularidade comecei a súa lectura, preguntándome canta bioloxía evolutiva podía explicar (ou empregar) e se podería ser unha lectura recomendable para o noso club de lectura. Nun principio, cun peso de 480 páxinas, unha letra un chisco pequena e un palmarés de 0 premios… non semella un título doado de recomendar. O libro I (”ancestros”) é o que comentarei hoxe e deixo as dúas partes seguintes para outros días.

A novela abrangue un período de tempo dende 65 millóns de anos atrás até un futuro non fixado pero moi afastado. Neste sentido, non lembro ningún autor que se atrevese a falar sobre un intervalo de tempo tan longo. Aclaración continxente é dicir que o autor non é biólogo (é físico), pero que se documentou, e moito, na elaboración da novela é evidente. A min pareceume interesante esta mestura de dramatización da historia da vida que coñecemos e da interpretación que fai Baxter deste coñecemento.

“Deste xeito, xeración tras xeración, as poboacións de organismos seguían a pista dos cambios do mundo. Todas as variacións das especies que resultaban viables na nova contorna eran seleccionadas e aquelas que deixaban de ser viables desaparecían, mergulladas nos arquivos fósiles ou sumidas totalmente no esquecemento. Estas viravoltas eran interminables, como o proceso de axitación perpetuo. Mentres as variacións “requiridas” pola contorna atopábanse entre as variacións xenéticas dispoñibles, os cambios das poboacións podían ser moi rápidos… como descubrirían os humanos coas especies domesticadas de plantas e animais na procura da súa propia idea de perfección no seu patrimonio de criaturas viventes. Pero cando se esgotaban as variacións posibles, os cambios se estancaban até que aparecía unha nova mutación, acontecemento fortuíto provocado, quizais, pola radiación, que abría novas posibilidades de mutación. Isto era a evolución” [páx. 85]

Escollín este fragmento coa intención de ilustrar o ton da narración e tamén como pequeno aperitivo das ideas evolutivas que de tanto en tanto vai ofrecendo Baxter na novela. Até onde podo asegurar, corresponde certamente cunha definición de evolución moi correcta. Ademais, sinala entre liñas cara a outros temas moi interesantes. Falo agora mesmo do diferente ritmo evolutivo (gradualismo e saltacionismo) a que me evoca o autor cando fala da rapidez dos cambios nas poboacións. Tamén define a xeración de novas variantes, aínda que parcialmente, posto que fala unicamente da mutación producida polas radiacións.

Nin un único nin uns poucos personaxes son posibles, recordade o intervalo de tempo, pero si que hai un fío condutor que une as tres partes da novela. Trátase da liña evolutiva dentro dos primeiros mamíferos cara aos humanos. Purga (Purgatorius) é un dos protagonistas desta parte, que comeza co inminente impacto do meteorito a Chicxulub, que deixa vía libre á evolución dos mamíferos, e acaba cos antecesores dos homínidos a piques de facer o paseo pola sabana, a piques de lograr o bipedismo.

Volvo dicir que se trata dunha novela e que ninguén ten que coller esta lectura como substituto dun manual ou dun libro de ensaio. En todo caso, creo que a lectura é moi, pero que moi recomendable.

evolucion

Edición en castelán do título de Stephen Baxter

Baxter, Stephen. “Evolución”. (Evolution. 2002) Trad. de Manuel Mata Álvarez. La Factoría de Ideas: Arganda del Rey, 2004. 16.5 x 23. 480 pàg. (Solaris Ficción: 54) ISBN-10: 84-9800-0513.

O autor participa no blog colectivo do club de lectura ciència Bib. Les Corts Miquel Llongueras. Neste blog apareceu a primeira versión deste escrito.